Voorpagina Algemeen, Maatschappelijk, Politiek

Fractieleider Van der Staaij onthult irrationele tendens SGP

In een lijsttrekkersdebat op 22 augustus bij de NOS in aanloop naar de aanstaande Tweede Kamer-verkiezingen zagen we de goedlachse Kees van de Staaij, fractieleider van de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP). In dat debat refereerde Van der Staaij op enig moment naar Jozef, de Egyptische onderkoning en profeet die ongeveer 2.400 jaar geleden in het Oude Egypte een economisch regime voerde waarbij graanvoorraden in de vette jaren werden gereserveerd voor de magere jaren. Van der Staaij wees de interviewer Monique van der Heyde erop dat deze handeling een inspiratie is voor zijn partij voor de vormgeving van het fiscale beleid van Nederland. Van der Staaij: “Laten we nou aan Jozef denken en niet meteen de boel gaan uitgeven”. Van der Heyde: “Ooh, oke..” Want, wat zeg je op zoiets archaïsch?


Moderne landen hanteren tegenwoordig grotendeels een fiscaal-economisch beleid dat geautomatiseerd is ingegeven door complexe algoritmes met periodiek door onafhankelijke organisaties gepubliceerde indicatoren. En wat nu te denken in deze context van de uitspraak van Van der Staaij over Jozef Jacobszoon uit Oud-Egypte die zijn beleid vormgaf nota bene op grond van een droom? Zou Van der Staaij het oprecht menen (dan openbaart hij een zeer rigide en begrensd referentiekader te hebben) of is het een gekunstelde opmerking om onopgeleid achterban uit Urk en Staphorst te paaien? Het wordt pas echt griezelig als personen als Van der Staaij in belangrijke posities verkeren waarin zij (soms plotseling) zeer irrationeel kunnen denken en handelen en de vreemdste, onlogische en onvoorspelbare opmerkingen kunnen maken. Denk aan president Ahmedinejad van Iran die een zeer speculatief en apocalyptisch wereldbeeld vertaalt naar hedendaags regeringsbeleid. De vraag is of dit irrationalisme kenmerkend is voor alle gelovige politici in het publieke debat, want dat zullen mensen met aanleg tot generalisatie vermoeden. Niets is minder waar. In de islamitische traditie (dat misschien als parallel tot de christelijke traditie kan worden gezien) zijn voorbeelden dat het ook anders kan: rationeel, doorwrocht en gegrond op logische analyse.

Mustafa Akyol schreef een treffende essay over het rationalisme in de islamitische traditie: Islam without Extremes, a Muslim Case for Liberty (2011). Hij toont dat in de eerste eeuwen van de Islam, van de zevende tot aan de negende eeuw, een religieuze stroming in de islamitische wereld hoogtij vierde in het publieke debat, de Rationalisten (Ahl al-Ray / letterlijk: de Mensen van de Rede). Deze rationalisten ontwikkelden voor elk nieuw maatschappelijk vraagstuk waarmee zij werden geconfronteerd een rationeel antwoord – waar ook ‘andersdenkenden’ over mee konden praten. Een seculiere wijze van denken dat verenigbaar is met de Islam en tegelijkertijd in de rede geldig is. Met andere woorden: een logisch, samenhangend verhaal dat kan worden weerlegd of aanvaard door iedereen die geneigd is tot het oplossen van (maatschappelijke) problemen. Uit deze stroming kwam ook het liberale hanafisme voort dat tegenwoordig door miljoenen moslims in het voormalige grondgebied van het Ottomaanse Rijk wordt aangehangen.

Voor het figuurlijk gesproken overleven van religie in de politiek is het de hoop dat ook in deze seculiere tijd door gelovige politici een rationele argumentatielijn gevolgd kan worden en dat de averechts werkende irrationele toon van politici als Van der Staaij wordt gematigd. In het Islam-rationalisme werd uitgegaan van het principe van de vrije wil en gebruik van de rede (aqala) om te oordelen in gegeven situaties. De rationele groep van hoogopgeleide, kosmopoliete moslim-intellectuelen werden blootgesteld aan verschillende mensen, tradities en filosofieën. Vergelijk het met het postmodernisme van vandaag de dag zo je wilt, waar ontelbaar veel ideeën de ronde doen. Gelovigen tegenwoordig zouden dus ook tot op zekere hoogte gevormd moeten zijn door het overschot aan ideeën in de samenleving.

De invloed van de Rationalisten is nog steeds zichtbaar in gematigd islamitische landen als Turkije. In Turkije is de neo-Ottomaanse AK-Partij religieus, maar in het publieke debat zeer redelijk. Misschien een idee voor Van der Staaij om zich in te lezen in het hanafisme?

avatar

Önder Kaya schrijft al sinds 2004 voor diverse media over sport, economie en politiek en is na een onderbreking van vijf jaar, sinds 2017 weer onderdeel van Wijblijvenhier. Önder droomt van een evenwichtig medialandschap en hoopt met zijn bijdragen mee te werken aan objectieve berichtgeving in Nederland.

Lees andere stukken van Önder