Voorpagina Wetenschap

Evolutie & devolutie – dl.3

Deel 3: Scheppende evolutie. Lees hier dl. 1 en dl.2.

“The Bible shows the way to go to heaven, not the way the heavens go.” – Galileo Galilei
“The understood symbol is worth infinitely more than the misunderstood fact.”
– Frithjof Schuon

200 jaren en enkele dagen geleden werd een genie, genaamd Charles Darwin geboren die de grondvesten van de Kerk zo’n 150 jaar geleden deed schudden. Nog steeds is zijn evolutietheorie controversieel bij vooral religieuze mensen. Het dillema kan als volgt worden geformuleerd: is de mens een omhoog gevallen aap of een uit de hemel gevallen ziel? In dit deel en het volgende (het plan was 3 delen maar onvoorzien komt er nog een dl. 4!) wil ik ingaan op ‘scheppende evolutie’.

Evolutie & de Koran

Er zijn verschillende antwoorden vanuit islamitische hoek gekomen op Darwins evolutietheorie. Een mooi overzicht is hier te lezen. Maurice Bucaille schreef een interessant boek ‘Origin of man’ (dat gratis te lezen is,) waarin hij beargumenteert dat de Koran zowel creationistisch als evolutionair geïnterpreteerd kan worden en dat een evolutionaire interpretatie van de Koran makkelijker is dan bij de Bijbel.

Waarom Creationisme ‘hot’ is bij moslims

Bij moslims is de dominante positie in het evolutiedebat die van het Creationisme. Daar kan ik twee redenen voor bedenken. Allereerst domineert momenteel een platte, letterlijke lezing van de Koran en is een esoterische, diepzinnige lezing van de Koran naar de achtergrond geraakt. Het soefisme dat eeuwenlang een onderdeel van ‘mainstream islam’ was – veel orthodoxe theologen waren aanhangers van het soefisme – werd om verschillende redenen weggedrukt naar de periferie.

Het kolonialisme en modernisme hebben ertoe geleid dat traditionele metafysica verdween, zonder dat daar een alternatieve metafysica voor kwam. Fundamentalisme ontstaat als reactie op moderniteit en neemt onbewust en onbedoeld in die reactie de methodes en metafysica van de moderniteit over. Een bepalend idee was dat religieuze claims aan de wetenschappelijke toetsteen moesten voldoen: teksten moesten letterlijk en logisch getoetst worden aan de fysieke werkelijkheid. De mythe die voor de traditionele mens een diepzinnige betekenis en waarde had, kreeg de negatieve moderne betekenis van fabeltje.

Een tweede reden is het werk van Creationisten die naar mijn mening zijn getrapt in de valstrikken van wetenschapsfundamentalisten. Die laatsten beweren dat ontdekkingen in de wetenschap de fundamenten van religie hebben weerlegd. Creationisten zeggen dat de wetenschap religie juist bevestigt en beseffen niet dat ze daarmee een metafysisch naturalisme bevestigen. De laatste jaren is vooral het werk van de Turkse Harun Yahya erg populair dankzij zijn PR-campagne waar veel geld en energie in wordt gestoken. De evolutietheorie zorgde in de islamitische wereld over het algemeen niet voor veel opschudding. Een uitzondering was Turkije omdat het daar een politiek issue was geworden, toen fundamentalistische secularisten (Kemalisten) het gingen gebruiken om religie te bestrijden. Het is daarom niet toevallig dat een Harun Yahya als reactie hierop in Turkije is opgestaan.

Aap of Adam?

De kritieken die Creationisten en Intelligent Design geven op de evolutietheorie zijn in deel 2 behandeld. Ze waren gebaseerd op: 1. Het mechanisme; 2. Het fossielenbestand. Wat betreft het tweede punt heeft een creationist vooral problemen met fossielen die worden gebruikt om een link tussen een aapachtige en de mens aan te tonen.

Sommige moslim evolutionisten interpreteren het scheppingsverhaal niet letterlijk. Deze moslims interpreteren het drama van Adam en Eva als symbool voor de relatie tussen mens en God. Adam zou symbool staan voor het menselijk ras. Andere moslim evolutionisten geloven wel dat Adam heeft bestaan en via een evolutionair proces is geschapen, maar benadrukken dat de Koran alleen de begin- en eind toestand van dit evolutionaire proces noemt, om het mysterieuze, wonderlijke van het proces te benadrukken. De Ahmediya beweging bijvoorbeeld zegt expliciet dat Adam niet de eerste mens was, maar afstamde van oermensen en holbewoners. De volgende Koranverzen (tekenen) kunnen geinterpreteerd worden als bevestiging van Darwin’s evolutietheorie.

21:30 ‘We got every living thing out of water. Will they then not believe?

23:12 We created the human being from an extract of clay.

71:14 He is the One who created you in stages.’

Deze evolutionaire interpretatie wordt door de meeste moslims echter niet gedeeld. Eigenaardig is dat dezelfde moslims vaak geen problemen hebben met een niet-letterlijke lezing van andere Verzen, die als ‘wetenschappelijk bewijs’ voor de Koran gebruikt worden. Zo geloven ze in een geleidelijke schepping van het Universum en interpreteren ‘6 dagen’ als ‘6 perioden’.

De reden van deze inconsistentie blijft voor mij een raadsel. Is het idee van afstamming van een aapachtige misschien weerzinwekkender of moeilijker te accepteren dan het afstammen van een stukje klei? Of zou een geleidelijke schepping van de mens minder wonderbaarlijk zijn? De Koran zegt nu juist (retorisch) dat de schepping van het Universum wonderbaarlijker is dan die van de mens!

‘Are ye harder to create or the heaven that He has built? He raised its height and fashioned it; and made its night to cover it, and brought forth its noonday light; and the earth after that He did stretch out. He brings forth from it its water and its pasture. And the mountains He did firmly set, a provision for you and for your cattle.’ (79:27-33)

Ontwerp of een blind mechanisme?

Maar hoe zit het met het scheppingsproces? De Koran zegt dat God uit Wijsheid de mens schiep met een duidelijk doel. Darwins evolutietheorie zegt dat de evolutie niet gestuurd wordt door een hogere macht of plan, maar een blind selectieproces zonder voorafgesteld ontwerp of doel. Aan de andere kant kan niets zich ontwikkelen waar het niet vooraf de potentie voor had. Een appelboom kan allen bestaan omdat de aarde en het zaadje de potentie hadden om een appelboom voort te brengen.

In deel 2 had ik reeds aangegeven niet onder de indruk te zijn van de Intelligent design beweging, die beweert wetenschappelijk te kunnen onderscheiden wat wel en niet ontworpen is in de natuur. Het aantonen van ontwerp met referentie naar het bovennatuurlijke valt buiten het veld van de wetenschap. Wat volgens mij veel mensen in het debat ontgaat, is dat wetenschap en religie twee verschillende methoden hanteren om twee verschillende typen waarheiden te ontdekken: feiten en symbolen.

Feiten en Symbolen

“The understood symbol is worth infinitely more than the misunderstood fact.” – Frithjof Schuon

Terwijl de Dawkins en de Harun Yahya’s geloven dat religie en wetenschap dezelfde waarheidsclaim hebben, zie ik dat anders. Het is waar dat beiden hetzelfde ‘boek’ lezen: het boek van het Universum. De religieuze methode en wetenschappelijke methoden zijn echter twee verschillende manieren om het Universum te interpreteren. De wetenschappelijke methode heeft het methodologisch naturalisme als filosofie. De belangrijkste verschillen met de religieuze methode zijn de kwantificeerbaarheid en gefragmenteerde/atomistische houding van wetenschap.

"There is no such thing as philosophy-free science; there is only science whose philosophical baggage is taken on board without examination." — Daniel Dennet

De wetenschap werkt met een platte metafysica. Het poogt door middel van analyse een verklaring te geven voor de dingen door de eigenschappen van kleinere deeltjes en krachten te ontdekken. Het geheel wordt verklaard door middel van de delen, het grote door het kleine, het hogere door het lagere. Processen op macro-niveau voltrekken zich omdat er processen op microniveau zijn. Echter, het geheel is meer dan de som der delen. Het kleinere kan wel veel verklaren van wat er op macro-niveau gebeurt, maar niet alles, omdat er op macro-niveau bijkomende eigenschappen, wetten en fenomenen ontstaan.

Bij een H2O-molecuul kan je op moleculair niveau niet voorspellen dat water nat aan zal voelen. Bij een analyse van de fundamentele wetten van Newton is niet af te leiden dat in de biologie de wetten van natuurlijke selectie zullen spelen. En uit de natuurlijke selectie valt niet af te leiden dat er wezens met een hoog bewustzijn ontstaan die de wetten van de evolutietheorie zullen ontdekken.

Religie, en de islam in het bijzonder, wijst de mens op een kwalitatieve en holistische manier van naar het Universum kijken. De tekenen (ayat) van God zijn overal. Vanuit het islamitische perspectief begint alles bij de Eenheid, het Absolute, Allah. De delen worden door het Geheel verklaard, het lagere wordt verklaard door het hogere, het kleinere door het grotere. Het Universum is met Zijn Woord geschapen naar de Waarheid. Gods Wijsheid (en niet ‘het overleven van de best aangepaste’) verklaart vanuit islamitisch metafysisch perspectief waarom de dingen zijn zoals ze zijn. Wetenschap heeft als doel feiten naar boven te halen, door te abstraheren en het ene feit aan het andere te relateren. Het is als een toren van Babel, die op relatief stabiele grond is gefundeerd maar nimmer de hemel, het Absolute, kan bereiken.

Aan de andere kant is het relatieve relatief aan het Absolute. Alles in de wereld is een manifestatie van het Absolute. De tekenen in de wereld zijn er voor mensen die inzicht hebben. Vanuit een spiritueel/religieus perspectief kijkt men naar de wereld vanuit een ‘top-down’ perspectief. Het wetenschappelijk perspectief is ‘bottom-up’.

Wetenschap, religie en filosofie

“The Bible shows the way to go to heaven, not the way the heavens go.” – Galileo Galilei

De Bijbel is geen wetenschappelijk boek. Hetzelfde kan gezegd worden over de Koran. Religie heeft een andere insteek dan de wetenschap. De bovenstaande drie onderzoeksgebieden hebben alle drie een aparte insteek bij vragen over de werkelijkheid. De wetenschap geeft het antwoord op de ‘hoe?’-vraag, filosofie geeft het antwoord op de ‘waarom?`-vraag en de religie geeft het antwoord op de ‘waartoe?’- vraag. De wetenschap legt nadruk op de feiten, de filosofie op betekenissen en religie op waarden en zingeving. De taal van de wetenschap is die van de wiskunde, die van filosofie is de logica en die van religie is symboliek. Een symbool of teken (ayah) verwijst naar een waarheid die niet te beschrijven is in woorden, maar daarentegen wel intuïtief op een directe manier begrepen wordt bij het aanschouwen van het symbool.

‘Wij zullen onze tekenen laten zien – tot aan de verste horizon en in henzelf…totdat hen duidelijk wordt dat dit waarachtig is…’ (41:53)

Filosofie is de bindende kracht tussen wetenschap en religie. De wetenschap ontdekt feiten, de filosofie interpreteert en onderzoekt verschillende betekenissen en de religie geeft aan welke betekenissen van feiten waardevol zijn. The Centre for Integral Science heeft een goede website met artikelen van wetenschappers die een interessante poging doen om het wetenschappelijke en spiritueel wereldbeeld te verenigen.

"Religion without science is blind and science without religion is lame" – Albert Einstein

Lees ook:

Lees ook:
Deel 1: Het valse dillema: God of Darwin?
Deel 2: naturalistische evolutie
Deel 4: Evolutie als teken van God. 

avatar

Kamel Essabane is het stilste jongetje van de klas dat toch begon te praten en zijn klasgenoten soms hard aan het lachen wist te maken. Hij overwon zijn angsten en maakte van praten voor groepen zijn beroep. Doordeweeks loopt hij met de pet op van docent islamitische godsdienst rond op een hogeschool en voorziet hij tevens diverse scholen van advies als onderwijsbegeleider identiteit en levensbeschouwing. Ook vertelt hij soms filosofische verhalen aan het Fahm Instituut. Af en toe plaatst hij vanachter zijn laptop in alle stilte een ernstige tekst op het net. Misschien dat iemand het leest.

Lees andere stukken van Kamel